شورش صاحب‌الزنج

از ایران ویکی‌پدیا
پرش به: ناوبری، جستجو
شورش صاحب الزنج
Zanj Rebellion.svg
زمان ۲۵۵ه‍. ق
مکان بصره، جنوب عراق و اهواز
نتیجه شکست قطعی زنگیان
علت جنگ معترض به حقوق بردگان
جنگندگان
زنگیان عباسیان
فرماندهان
علی ابن محمد
ابراهیم بن جعفر همدانی
معتمد
موفق بالله
معتضد
صاعد بن مخلد

شورش صاحب الزنج، شورشی بود تحت فرماندهی علی ابن محمد ملقب به صاحب زنج در بصره به سال ۲۵۵ ه‍.ق در زمان خلافت معتمد عباسی که دستگاه خلافت را مدتی به خود مشغول کرد.[۱]

هویت صاحب الزنج[ویرایش]

در اصل و منشأ نژاد صاحب الزنج وحدت نظر وجود ندارد. بعضی او را از اعراب عبدالقیس و عده‌ای دیگر او را ایرانی می‌دانند. در منابعی همچون طبری و ابن اثیر با القابی مانند خبیث و پلید یاد می‌شود.[۲] بعضی وی را شیعه یا علوی می‌نامند.[۳] و در بعضی از منابع آمده که او با اینکه ادعای نسبیت از علی و فاطمه را داشت ولی تفکر شیعی نداشته و به خوارج گرایش داشت.[۴] در هر صورت قیام وی در محدوده قیام‌های تشیع جایی ندارد چرا که انگیزه او از قیام جنبه اقتصادی داشت نه عقیدتی.

شورش صاحب الزنج[ویرایش]

وی در تلاش بود تا با یعقوب لیث صفاری و قرمطیان علیه عباسیان رابطه بر قرار کند که موفق نشد.[۵] قیام او از سال ۲۵۵ ه‍.ق در بصره به مدت ۱۵ سال دستگاه حکومتی را در گیر خود کرد.[۶] پیش از این تاریخ نیز بردگان سیاه درسال ۷۵ ه‍.ق در مدینه قیام کردند ولی توسط حجاج ابن یوسف سقفی سرکوب شدند و همچنین در سال ۱۴۰ ه‍.ق در مدینه قیام کردند و حتی والی مدینه را از شهر بیرون کردند اما سرانجام سرکوب و پراکنده شدند[۷]

سرانجام صاحب الزنج[ویرایش]

طی این سالها خلیفه به علت شورش‌های یعقوب لیث و امور شرق و شمال شرق ایران قادر به خنثی کردن قیام صاحب الزنج نبود ولی بعد از فراغت از کار یعقوب لیث بر این شد تا کار زنگیان را تمام کند درسال ۲۷۰ ه‍.ق در زمان خلیفه معتمد برادر ابو احمد موفق طلحه فرمانده جنگ با زنگیان شد و شخصاً رهبری عملیات را نظامی را برعهده گرفت. او سپاهیان صاحب الزنج را محاصره اقتصادی کرد و غلات و ارزاق آنان را به آتش کشید درنتیجه با گرسنگی سختی مواجه شدند پس قوایشان تحلیل رفت و بسیاری از آنان تسلیم شدند و صاحب الزنج را تنها گذاشتند.[۸] صاحب الزنج ناچار شد با تعداد اندکی از شهر فرار کند اما موفق در صفر ۲۷۰ ه‍.ق او را دستگیر کرد و سرانجام گردنش را زد و نزد خلیفه فرستاد در نتیجه این شورش طولانی به مدت ۱۴ سال و شش ماه در ۲ صفر سال ۲۷۰ ه‍.ق از هم پاشید. این پیروزی آنقدر برای حکومت عباسی ارزشمند بود که موفق برادر خلیفه به ناصرالدین الله معروف شد. زنگیان پس از شکست بی رحمانه سرکوب و کشته شدند یا دوباره به صورت برده خانگی درآمدند. هرچند این شورش به نتیجه نرسید اما دیگر مانند قبل از بردگان و زنگیان بهره‌کشی نشد و بهره‌برداری از آنان به جای جنبه عمومی به خصوصی و خانوادگی تبدیل شد.[۹]

پانویس[ویرایش]

  1. جعفریان، رسول. طلوع طاهریان تا غروب خوارزمشاهیان. تهران: کانون اندیشه جوان وابسته به مؤسسه کانون اندیشه جوان تهران، ۱۳۸۶. دفتر دوم. 
  2. علی بیگی، حسین. صاحب الزنج چالشی دیگر در برابر دستگاه خلافت سال سوم شماره ۱۱. قم: فصلنامه تاریخ پژوهان، ۱۳۸۶. ۸۲. 
  3. اژند، یعقوب. قیام زنگیان. تهران: کتاب شکوفه، ۱۳۶۴. 
  4. ابراهیم حسن، حسن. تاریخ سیاسی اسلام ج.۱۰. ترجمهٔ ابوالقاسم پاینده. تهران: اساطیر، ۱۳۸۲. ۶۵. 
  5. علی بیگی، حسین. صاحب الزنج. چالشی دیگر در برار دستگاه خلافت سال سوم شماره ۱۱. قم: فصلنامه تاریخ پژوهان، ۱۳۸۶. ۹۸. 
  6. طقوش، محمد سهیل. دولت عباسیان. قم: پژوهشکده حوزه و دانشگاه، ۱۳۸۳. ۲۰۴. 
  7. زرین کوب، عبد الحسین. تاریخ ایران بعد از اسلام. چاپ پنجم. تهران: امیر کبیر، ۱۳۶۸. ۴۷۴. 
  8. طقوش، محمد سهیل. دولت عباسیان. قم: پژوهشکده حوزه و دانشگاه، ۱۳۸۳. ۲۰۴. 
  9. علی بیگی، حسین. صاحب الزنج. چالشی دیگر در برابر دستگاه خلافت. قم: فصلنامه تاریخ پژوهان، ۱۳۸۶. ۹۸. 

منابع[ویرایش]

  • جعفریان، رسول. طلوع طاهریان تا غروب خوارزمشاهیان. تهران: کانون اندیشه جوان وابسته به مؤسسه کانون اندیشه جوان، ۱۳۸۶. 
  • علی بیگی، حسین. صاحب الزنج چالشی دیگر در برابر دستگاه خلافت. قم: فصلنامه تاریخ پزوهان، ۱۳۸۶. 
  • اژند، یعقوب. قیام زنگیان. تهران: کتاب شکوفه، ۱۳۶۴. 
  • ابراهیم حسن، حسن. تاریخ سیاسی اسلام. ترجمهٔ ابوالقاسم پاینده. تهران: اساطیر، ۱۳۸۲. 
  • علی بیگی، حسین. صاحب الزنج چالشی دیگر در برابر دستگاه خلافت. قم: فصلنامه تاریخ پزوهان، ۱۳۸۶. 
  • طقوش، محمد سهیل. دولت عباسیان. قم: پژوهشکده حوزه و دانشگاه، ۱۳۸۳. 
  • زرین کوب، عبدالحسین. تاریخ ایران بعد از اسلام. تهران: امیر کبیر، ۱۳۶۸. 
  • طقوش، محمد سهیل. دولت عباسیان. قم: پژوهشکده حوزه و دانشگاه، ۱۳۸۳. 
  • علی بیگی، حسین. صاحب الزنج چالشی دیگر در برابر دستگاه خلافت. قم: فصلنامه تاریخ پزوهان، ۱۳۸۶.