زبان ازبکی

از ایران ویکی‌پدیا
پرش به: ناوبری، جستجو
Uzbek
oʻzbekcha, oʻzbek tili, ўзбек тили, ўзбекча, ئوزبېچه, ئوزبېک تیلی
زبان بومی در: Uzbekistan, Afghanistan, Tajikistan, Kyrgyzstan, Kazakhstan, Turkmenistan, Russia, China
قومیت Uzbeks
تعداد گویشوران
28 million  (2017)e18
شکل‌های اولیه
Latin, Cyrillic, Arabic, Uzbek Braille
(Uzbek alphabets)
وضعیت رسمی
زبان رسمی در
 ازبکستان
 افغانستان (official language in northern provinces)
زبان اقلیت
شناخته‌شده در
تنظیم‌شده توسط Tashkent State University of Uzbek language and literature
کدهای زبان
ایزو ۶۳۹-۱ uz
ایزو ۶۳۹-۲ uzb
ایزو ۶۳۹-۳ uzbinclusive code
Individual codes:
uzn – Northern
uzs – Southern
گلاتولوگ uzbe1247[۲]
زبان‌شناسی 44-AAB-da, db
A map, showing that Uzbek is spoken throughout Uzbekistan, except the western third (where Karakalpak dominates), and northern Afghanistan.
Dark blue = majority; light blue = minority
این نوشتار شامل نمادهای آوایی آی‌پی‌ای است. بدون پشتیبانی مناسب تفسیر، ممکن است علامت‌های سوال، جعبه یا دیگر نمادها را جای نویسه‌های یونی‌کد ببینید.

زبان اُزبکی (به ازبکی: O'zbek tili / Ўзбек тили / اوزبېک تیلی) یکی از زبان‌های ترک‌تبار است. ازبکی زبان رسمی کشور ازبکستان است و حدود ۲۷ میلیون نفر گویشور دارد.این زبان از شاخهٔ قارلوق زبان‌های ترکی است. زبان های فارسی، عربی و روسی تاثیرات خارجی محسوسی بر زبان ازبکی داشته اند. واژگان، جمله سازی و تلفظ زبان ازبکی از راه ریشه‌های تاریخی به شدت تحت تاثیر زبان فارسی قرار گرفته‌است. نویسنده کتاب واژه‌های فارسی در زبان ازبکی بیش از چهار هزار واژه فارسی در زبان ازبکی را گردآوری کرده‌است. گویش برخی از این واژه‌ها در زبان ازبکی نسبت به زبان فارسی، کمی تفاوت دارد ولی بسیاری از آن‌ها همانند کلمات فارسی به کار می‌رود. بیش تر کتاب‌های قدیمی و تاریخی ازبکستان نیز به زبان فارسی یا به زبان ازبکی با استفاده از الفبای فارسی نگاشته شده که در کتاب‌خانه‌ها و موزه‌های این کشور به نمایش گذاشته شده‌است.[۳]

در ادبیات اقوام ترک زبان آسیای مرکزی هزاران واژه فارسی می‌یابید. یک شعر قرون وسطایی در زبان ترکی به‌ویژه زبان ازبکی ده‌ها ترکیب فارسی دارد برای نمونه بیت لیلی سر زلف شانه می‌کرد/ مجنون دُر اشک دانه می‌کرد به صورت لَیلی سر زلف شانه ای‌دور/ مجنون در اشک دانه ای‌دور در زبان ازبکی ترجمه شده‌است. در کتاب‌خانه ابوریحان بیرونی در ازبکستان ۴۳ هزار نسخه خطی نگهداری می‌شود که ۳۹ هزار تای آن‌ها به زبان فارسی است.[۴] بسیاری از واژگان زبان عربی از طریق زبان فارسی وارد زبان ازبکی شده‌اند. واژگان زبان ازبکی به شدت از زبان پارسی و لهجه‌های آن یعنی تاجیکی و دری اثر پذیرفته‌است.[۵][۶]

ازبکی یک اصطلاح نوظهور است و امروزه به جای اصطلاح ترکی در ازبکستان استفاده می‌شود.[۷] تا سال ۱۹۰۴ به مانند سایر زبان های آسیای مرکزی، ازبکی نیز با الفبای عربی-ترکی نوشته می شد. از ۱۹۲۴ تا ۱۹۴۰ ازالفبای لاتین استفاده شد و از ۱۹۴۰ تا ۲۰۰۲ نیز از الفبای کریل برای نگارش آن استفاده شد و از سال ۲۰۰۲ به بعد نیز دوباره الفبای لاتین مخصوص ازبکی مورد استفاده قرار گرفت.

تعداد گویشوران[ویرایش]

تخمین‌ها از تعداد گویشوران این زبان بسیار اختلاف دارند. دانشنامه سوئدی Nationalencyklopedin تعداد گویشوران بومی را ۲۶ میلیون نفر تخمین زده است. منابع دیگر گویشوران ازبکی را به صورت زیر تخمین زده‌اند: ۲۱ میلیون نفر در ازبکستان، ۳٫۴ میلیون نفر در افغانستان، ۹۰۰ هزار نفر در تاجیکستان، ۸۰۰ هزار نفر در قرقیزستان، ۵۰۰ هزار نفر در قزاقستان، ۳۰۰ هزار نفر در ترکمنستان و ۳۰۰ هزار نفر در روسیه.

خط نوشتاری[ویرایش]

  • الفبای سیریلیک ازبکی:
А а Б б В в Г г Д д Е е Ё ё Ж ж
З з И и Й й К к Л л М м Н н О о
П п Р р С с Т т У у Ф ф Х х Ц ц
Ч ч Ш ш Ъ ъ Ь ь Э э Ю ю Я я Ў ў
Қ қ Ғ ғ Ҳ ҳ
  • الفبای لاتین ازبکی:
А а B b V v G g D d Е е Yo yo J j
Z z I i Y y K k L l М m N n О о
P p R r S s Т t U u F f X x Ts ts
Ch ch Sh sh ' - E e Yu yu Ya ya O' o'
Q q G' g' H h

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. زبانهای سوم رسمی افغانستان در سه مرحله انکشاف میکند